Kiến trúc nhà ở miền Tây Nam Bộ thể hiện bản sắc riêng của vùng sông nước (Phần 1)

Khác với kiến trúc nhà cổ miền Bắc, kiến trúc nhà ở miền Tây Nam Bộ lại đặc sắc riêng, nó thể hiện bản sắc văn hóa riêng của vùng đất miền Tây mến khách này.

Nhà cổ gỗ ở Vĩnh Long

Ngôi nhà cổ này có diện tích sử dụng lên đến 450 m2, được xây dựng toàn bằng gỗ căm xe, gỗ thao lao, theo phong cách nhà rường gồm 3 gian 2 chái. Với cột ngậm kèo , các vòm cửa được chạm khắc hoa lá, chim muông, bố cục tương đối hài hòa

Điểm nhấn đặc biệt của ngôi nhà chính là nằm ở bộ kèo, các vách cửa, ô trám. Nhà gồm 5 cửa chính, các cánh cửa đều sử dụng gỗ bản, nguyên tấm, có then gài trong theo đúng kiểu “then cài cửa đóng” của những nhà giàu có thời xưa. Hai bên chái là hai cửa ngách. Hầu hết  các cửa đều được chạm nổi và chạm chìm. Những ô trám của cửa chính được bố trí rất hài hòa, lại được chạm khắc vô cùng tinh xảo với hình tượng là con dơi, hình quả phật thủ, quả đào tiên, hình quả lựu…

Ngoài ra, còn sử dụng rất nhiều đề tài gần gũi với đời sống của người dân như quả mãng cầu, đây vốn là một loại cây khá phổ biến của miền Tây Nam Bộ – Đồng bằng sông Cửu Long. Các góc bao thì được chạm nổi hình ảnh cá lội – tượng trưng cho sự tự do và ung dung tự tại. Cửa thì được chạm nổi mai hóa rồng – đây là một trong những linh vật quan trọng trong nhóm tứ linh ưa thích của những người dân Nam bộ được biến cách theo kiểu lựu hóa lân, sen hóa quy, mai hóa rồng, hình ảnh trúc hóa phụng. Các đầu kèo được gia công tạo tác tỉ mỉ theo hình quả lựu, quả đào tiên rất sinh động và sắc nét… Tất cả đều không sơn màu, tuy nhiên theo thời gian cũng trở nên bóng loáng hơn.

Bên trong, gian chính đặt khám thờ gia thần, với bề ngang rộng 2 m, chạm nổi khá cầu kỳ, hình long chầu nhật. Hai bên là bộ ghế làm từ xà cừ ngũ sắc, được chạm khắc hoa lá, chim thú rất tỉ mỉ, các ô chạm được lắp kính bảo vệ.

Tại Vĩnh Long còn rất nhiều nhà cổ được làm vào khoảng cuối thế kỷ 19, đầu 20. Trong số đó, nhà cổ của ông Phủ Cần khá nổi tiếng vì nó có bộ kèo chạm trổ rất tinh vi.

Nhà cổ miền Tây này có diện tích khoảng 400 m2, bộ cột cái cao 6 m cho nên rất thoáng. Đặc biệt, cách thực hiện bộ kèo vỏ đậu chạm trổ hết sức tinh vi. Đầu kèo chạm tứ linh, trên đầu là sáu cây kèo đều chạm trổ sinh động, uyển chuyển với tác phẩm mai hóa rồng, hình ảnh trúc hóa phụng, sen hóa quy… và hình chạm khắc hoa, trái, …. thể hiện những tâm tư và tình cảm của chủ nhân ngôi nhà.

Hầu hết các tác phẩm điêu khắc trên gỗ để mộc, chúng không sơn phết, đã góp phần làm cho bộ kèo trở nên nhẹ nhàng và thanh thoát hơn. Hiếm thấy có ngôi nhà cổ nào lại có bộ kèo chạm trổ đẹp như thếnày.

Nhà nhiều cột nhất vùng Nam Bộ

Được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1997, ngôi nhà cổ của bà Trần Thị Ngỏ (ấp Cầu Ngang, Long Hựu Đông, Cần Đước, Long An) được xem là ngôi nhà cổ có nhiều cột nhất hiện nay ở Nam bộ.

Còn nữa, với thiết kế kiến trúc độc đáo mang đậm phong cách kiến trúc Huế, ngôi nhà trăm cột (gồm 68 cột chính, 52 cột phụ) của ông Trần Văn Hoa (tỉnh Long An) khởi công từ năm 1898, nhà có tổng diện tích 822 m2, thiết kế theo kiểu nhà rường, có mái lợp ngói âm dương, nền móng bằng đá xanh lục giác,  năm 1904 thì ngôi nhà hoàn thành. Đến đầu thập niên 1970, mặt tiền ngôi nhà này được sửa lại kiểu tân thời, được ốp gạch mosaic, nhưng vẫn giữ được những nét chạm trổ độc đáo.

Hơn một thế kỷ nay, bên trong là những hàng cột gỗ cẩm lai, gỗ đỏ đã trở nên bóng lộn. Nội thất khá nguyên vẹn, với vách lụa, với cửa võng, bao lam, với khám thờ… Những tác phẩm điêu khắc, chạm trổ công phu và độc đáo với  hình tượng nổi bật như long, lân, quy, phụng, mai, lan, cúc, trúc, tùng, lộc, dơi, nho, sóc… Dù một số đã bị mờ lớp sơn bóng ngoài, tuy nhiên vẫn còn giữ được vẻ đẹp tinh tế và  sắc sảo.