Chức năng và yêu cầu của kiến trúc (P3)

III. Yêu cầu mỹ quan
kiến trúc mỹ quan tức kiến trúc phải đẹp có sức truyền cảm, hướng con người tới cái chân thiện mỹ, cái cao cả. Mác từng đã nói: “Loài người sáng tạo thế giới theo nguyên tắc dẹp”. Thích dụng, bền vững và đẹp là công thức cổ điển cúa lý thuyết kiến trúc mà Vitruve, kiến trúc sư vĩ đại thời Phục hưng, là người đầu tiên đã tổng kết. Vậy là yêu cầu mỹ quan cho kiến trúc cũng là mục đích của kiến trúc mà kiến trúc sư phải phấn đấu như yêu cầu thích dụng và bền vững. Bản chất thích dụng và bền vững đã phần nào bao hàm yêu cầu đẹp. Violet Le Due, kiến trúc sư bậc thầy người Pháp viết:” Một hình khối không lý giải được không bao giờ là hình khối đẹp”. Perret cũng cho rằng: “Nếu như cái lõi kết cấu không đáng được khoe ra thì có nghĩa là nhà kiến trúc đã không hoàn thành sứ mạng của mình”. Còn Sullivan, thày dạy của Frank Lloyd Wright, cá hai đểu là kiến trúc sư nổi tiếng người Mỹ thế ký XX còn kháng định: “Những gì sứ dụng tốt dẹp, hợp lý đều đẹp”.
Vậy cái dẹp trong kiến trúc đã nảy sinh ra trước lien trên cơ sớ lợi ích vật chất. Các không gian, hình khối phục vụ công năng được cấu tạo từ các kết cấu, vật liệu, cũng là trên cư sứ nhùng lợi ích thích dụng và bền vững của công trình. Cái đẹp luôn tạo nên sự thích thứ hài lòng, tạo khoái cảm thị giác và chính biếu cám thấm mỹ kiến trúc tổng hợp có được từ lợi ích vật chất và tất nhiên từ cả kết càu, vật liệu dã được xử lý một cách chính xác dã làm cho dá, bê tông vốn câm lặng phai lên tiếng và ca hát, đã tạo ra giá trị tinh thần cứa tác pháin kiến trúc.
Quan niệm cái đẹp trong kiến trúc vì vậy còn cần dược nhận thức đầy đủ bàng mối quan hệ trực tiếp trung thực giữa hình thức với chức năng của nó, bàng đặc tính thuần khiết tự nhiên của khối hình, cùa chất liệu, vật liệu và cả bằng sự hợp lý của kết cấu. Có thế mới tạo ra sự rung cám nghệ thuật hướng tới chân thiện mỹ, nâng cao và hoàn thiện con người. Quan niệm dẹp không phủi là bất biến mà dã thay dổi theo lv tướng thẩm mỹ cứa thời dại thường mang nặng dấu ấn giai cấp thông trị.
Ở xã hội 11Ó lệ và phong kiến vẻ đẹp thường nhấn mạnh hình thức và chi tiết trang trí, gán liền với sự khoe khoang giàu có, sự xa hoa và phung phí của cái cùng sức lao động

nên mang vẻ đẹp giả tạo, rườm rà và thoát ly nội dung, thoát ly kết cấu. Còn ở xã hội tư bản cái đẹp gắn liền với sự độc đáo đến quái dị, sự bí hiểm là một mặt, còn mặt khác là sự hcàn thiện công nghệ, cái đẹp của máy móc, của sự chiếm lĩnh kỹ thuật, của kỹ trị… Dù ở thời đại nào cũng không thiếu những cái đẹp lý tưởng, cái đẹp đích thực của kiến trúc: vừa đơn giản, trong sáng vừa phản ánh rõ nét tính lôgic hợp lý của công năng, của giải pháp kỹ thuật – kết cấu, có sức biểu hiện nghệ thuật cao được xác nhận của quảng đại quần chúng.
Ngày nay, một hỉnh khối kiến trúc được xem là hợp lý và đẹp chỉ khi nào cùng với sức biêu hiện Iignệ thuật tạo hình nó còn phải mang được tính lôgic kết cấu chặt chẽ gắn liền với tiến bộ kỹ thuật thời dai cua nó, cũng tức là một hình khối mà nếu một chi tiết, một thành tố bị tước bỏ không thể không dẫn đến sự phá vỡ tính trọn vẹn của công trình cả về mặt kết cấu, công năng cũng như nghệ thuật. Đây chính là khái niệm đúng nhất về quan hệ hài hòa, cũng chính là cái đẹp trong nghệ thuật kiến trúc.
Thẩm mỹ kiến trúc không chỉ được bảo đảm trước tiên ở tay nghề và bản lĩnh của kiến trúc sư tác giả, mà còn ở chất lượng thi công và hiệu quả quá trình quản lý khai thác, gìn giũ và duy tu.
IV. Yêu cầu kinh tế
Hoàn thành một tác phẩm kiến trúc đòi hỏi chi phí rất lớn các điều kiện vật chất của xã hội từ công sức, tiền của, vật liệu thiết bị đến thời gian, (lớn hơn rất nhiều so với việc cho ra đòi một sản phẩm nghệ thuật khác). Vì thế công tác kiến trúc (bao gồm thiết kế và xây dựng) đòi hỏi phải suy tính, cân nhắc để bảo đảm tính kinh tế, sự hợp lý nhằm tiết kiệm của cải của xã hội và nâng cao được hiệu quả kinh tế- xã hội của nó.
Yêu cầu kinh tế đòi hỏi phải quán xuyến trong suốt quá trình sáng tạo ra công trình, mà thường thì khâu thiết kế gây ra nhiều lãng phí nhất.
Việc bảo đảm yêu cầu kinh tế cho kiến trúc cần được quan tâm ở các việc sau đây:
– Tính hiệu quả kinh tế – kỹ thuật – xã hội ở chủ trương đầu tư, ở việc xác định quy —^mô. côns trình, cấp nhà, kế hoạch xây dựng hợp lý.
– Thiết kế quy hoạch tổng mặt bằng, tức sắp xếp bố trí công trình trên khu đất trong mối quan hệ với hệ thống kiến trúc cảnh quan thiên nhiên xung quanh, với hệ thống hạ lầng đò thị (đường sá, đường ống kỹ thuật…) bảo đảm giảm được công sức thời gian lui tới cho người sử dụng, tiết kiệm đất xây dựng, tiết kiệm trang thiết bị hạ tầng và chi phí hoàn thiện khu đất…
– Trong thiết kế cụ thể công trình cần lưu ý:
+ Mặt bằng hình khối công trình phù hợp với công nàng, tương xứng với quy mô và cấp nhà, hạn chế tối đa các diện tích chết, diện tích thừa, các diện tích giao thông.

Mặt bằng cần gọn, đơn giản, mạch lạc để kết cấu dễ xử lý và áp dụng nguyên tắc công nghiệp hóa (tức áp dụng các cấu kiện mẫu, xây nhà kiểu lắp ghép).
+ Kết cấu và vật liệu xây dựng cần phù hợp với điều kiện địa phương, áp dụng dược nhiều các tiến bộ kỹ thuật (vật liệu phổ cập và có hiệu quả, phương pháp tính tối ưu, phương pháp xây dựng nhanh, rẻ…) trong điều kiện có thể.
+ Công trình không đòi hỏi nhiều kinh phí trong khai thác sử dụng (thông gió cơ khí, ánh sáng nhân tạo) và trong duy trì, bảo dưỡng sau này.
– Về mật thi công – xây dựng: Cần tổ chức thi công tốt, bảo đảm chất lượng kết cấu và mỹ quan trong hoàn thiện, bảo đảm năng suất cao, sớm đưa công trình vào khai thác sử dụng bằng cách áp dụng những phương pháp xây dựng tiên tiến.
Trên đây là bốn yêu cầu của kiến trúc được tách ra để tiện đi sâu nghiên cứu, nhưng trên thực tế cả bốn yêu cầu trên đều cần có mặt đồng thời trong một tác phẩm kiến trúc có chất lượng.
Người thiết kế sáng tạo kiến trúc cũng như các nhà kỹ thuật chịu trách nhiệm thực hiện các ý đồ của kiến trúc sư, cần nắm được bốn yêu cầu được thống nhất hữu cơ trong tác phẩm để bảo đảm cho công trình sau này đảm nhận được các chức năng và đặc điểm của nó.
Riêng với kiến trúc sư cần thấy rõ ở từng loại, từng cấp độ côna trình mà các yêu cầu trên có tầm quan trọng khác nhau. Nhiệm vụ của người kiến trúc là phải biết vận dụng, giải quyết mối quan hệ này sao cho thích đáng tùy theo tính chài công trình và tùy hoàn cảnh kinh tế – xã hội. Trình tự ưu tiên giữa chúng có thê không giỏng nhau. Nhà ở có thể phải nhấn mạnh thích dụng và bền vững. Công trình vãn hóa nên coi trọng cả bốn yêu cầu, nhưng ở nhà máy có thể kinh tế là chính; còn ở các công trình tượng đài thì mỹ quan là quan trọng hàng đầu. Đặc biệt ở các nước phát triển chưa cao như Việt Nam yêu cầu kinh tế luôn có mặt trong hầu hết các loại nhà, ớ các nước phát triển cao người ta thường nhấn mạnh hơn ba yêu cầu thích dụng, bển vững và mỹ quan.